Porównanie doktryn
Kto w co wierzy
Wyblakłe = podzielone.
Trójca Święta
Niemal wszystkie Kościoły wyznają jednego Boga w trzech równych sobie i współwiecznych Osobach. Arianie (IV w.) odrzucali pełne bóstwo Syna; podobny pogląd mają dziś Świadkowie Jehowy, Święci w Dniach Ostatnich nauczają o trzech odrębnych istotach, a zielonoświątkowcy jedności widzą jedną Osobę w trzech przejawach.
Nicea (325) ogłosiła Syna „współistotnym” (homoousios) Ojcu; Konstantynopol (381) potwierdził bóstwo Ducha Świętego.
Papiestwo
Katolicy wierzą, że Chrystus ustanowił Piotra głową apostołów, a biskup Rzymu dziedziczy ten urząd z pełną, najwyższą i powszechną jurysdykcją i może nauczać nieomylnie ex cathedra. Prawosławni przyznają Rzymowi historyczny „prymat honorowy” wśród równych; protestanci całkowicie odrzucają roszczenia papieskie.
Wzajemne ekskomuniki z 1054 r. utrwaliły podział między Wschodem a Zachodem; Sobór watykański I (1870) ogłosił dogmat o nieomylności papieża.
Sobory powszechne
Sobory biskupów rozstrzygały wielkie spory o Chrystusa i Trójcę. Liczba uznawanych soborów to jedna z najwyraźniejszych linii podziału: 2 (Kościół Wschodu), 3 (Kościoły orientalne), 7 (prawosławie), 21 (Kościół katolicki). Klasyczni protestanci uznają wczesne sobory o tyle, o ile są zgodne z Pismem.
Sobór chalcedoński (451) określił Chrystusa jako jedną Osobę „w dwóch naturach” – ta definicja podzieliła Kościoły chalcedońskie i orientalne.
Eucharystia
Katolicy nauczają o przeistoczeniu (transsubstancjacji): substancja chleba i wina staje się Ciałem i Krwią Chrystusa. Prawosławni uznają rzeczywistą przemianę, ale nie definiują, jak zachodzi. Luteranie wyznają, że Ciało Chrystusa jest obecne „w, z i pod” postaciami chleba i wina. Kalwin nauczał o rzeczywistej, lecz duchowej obecności; Zwingli i większość baptystów widzą w Wieczerzy pamiątkę. Kwakrzy nie praktykują zewnętrznego obrzędu.
Kolokwium marburskie (1529) – Luter i Zwingli uzgodnili 14 z 15 artykułów, ale nie ten o Wieczerzy Pańskiej.
Chrzest
Większość historycznych Kościołów chrzci niemowlęta i naucza, że chrzest daje nowe narodzenie (odrodzenie przez chrzest). Kościoły reformowane chrzczą niemowlęta jako znak przymierza. Baptyści, zielonoświątkowcy i anabaptyści chrzczą tylko wierzących, zwykle przez zanurzenie; Kościoły Chrystusa chrzczą wierzących „na odpuszczenie grzechów”.
W Zurychu w 1525 r. Konrad Grebel ochrzcił Jörga Blaurocka na podstawie wyznania wiary - to narodziny ruchu anabaptystycznego.
Usprawiedliwienie
Jak grzesznik staje się sprawiedliwy przed Bogiem? Protestanci nauczają o usprawiedliwieniu z łaski przez samą wiarę, przez przypisanie sprawiedliwości Chrystusa. Katolicy nauczają o usprawiedliwieniu z łaski przez wiarę działającą przez miłość, ze sprawiedliwością wlaną, która wzrasta. Prawosławni ujmują zbawienie jako przebóstwienie (theosis) – zjednoczenie z Bogiem – a nie w kategoriach prawnych.
Dekret o usprawiedliwieniu Soboru trydenckiego (1547) odpowiedział reformatorom; Wspólna deklaracja (1999) wykazała zasadniczą zgodę luteranów i katolików.
Predestynacja i pewność zbawienia
Kalwiniści nauczają o bezwarunkowym wybraniu i wytrwaniu świętych: ci, których Bóg wybrał, na pewno zostaną zbawieni. Arminianie (metodyści, większość zielonoświątkowców) nauczają o wybraniu na podstawie przewidzianej wiary i o tym, że wierzący mogą odpaść. Luteranie uznają wybranie do zbawienia, ale odrzucają podwójną predestynację; katolicy i prawosławni uznają łaskę i wolną współpracę z nią.
Synod w Dordrechcie (1618–1619) odpowiedział remonstrantom pięcioma punktami, później streszczanymi jako „TULIP”.
Grzech pierworodny
Kościoły zachodnie (za Augustynem) nauczają, że ludzkość dziedziczy winę Adama oraz skażoną naturę. Kościoły wschodnie mówią o „grzechu prarodzicielskim”: dziedziczymy śmiertelność i skłonność do grzechu, a nie osobistą winę. Niektóre tradycje (Święci w Dniach Ostatnich, Kościoły Chrystusa) uczą, że każdy odpowiada tylko za własne grzechy.
Synod w Kartaginie (418) potępił Pelagiusza, który zaprzeczał, że grzech Adama dotyka jego potomków.
Świętość i doskonałość
John Wesley nauczał o „chrześcijańskiej doskonałości”, czyli całkowitym uświęceniu – dziele łaski, w którym miłość tak napełnia serce, że przestaje ono dobrowolnie grzeszyć. Rozwinęły to ruch uświęceniowy i wczesny ruch zielonoświątkowy. Większość innych tradycji widzi uświęcenie jako wzrost przez całe życie, nieukończony przed śmiercią.
Traktat Wesleya „A Plain Account of Christian Perfection” (1766).
Urząd i ustrój Kościoła
Kościołami episkopalnymi kierują biskupi, a katolicy, prawosławni i anglikanie uważają, że ważne święcenia przekazuje sukcesja apostolska. Kościoły prezbiteriańskie są rządzone przez starszych w stopniowanych gremiach; baptyści i inne wolne Kościoły – przez zbór lokalny. Ordynacja kobiet to dziś jedna z najostrzejszych linii podziału, nawet w obrębie denominacji.
Prowincje anglikańskie zaczęły udzielać kobietom święceń kapłańskich w latach 70.–90. XX w.; nauczanie katolickie i prawosławne zastrzega kapłaństwo mężczyznom.
Maryja
Sobór efeski (431) nazwał Maryję „Theotokos” – Bogurodzicą – by chronić jedność osoby Chrystusa. Katolicy i prawosławni uznają też jej wieczyste dziewictwo; Kościół katolicki ogłosił dogmaty o Niepokalanym Poczęciu (1854) i Wniebowzięciu (1950). Większość protestantów szanuje Maryję jako matkę Jezusa, ale odrzuca późniejsze doktryny maryjne.
Kościół Wschodu wolał tytuł „Christotokos” (Chrystusorodzica) i po 431 r. oddzielił się od Kościoła cesarstwa.
Święci i ikony
Kościoły katolicki, prawosławne i orientalne proszą świętych o wstawiennictwo i oddają cześć ikonom – cześć przechodzi na osobę przedstawioną, a uwielbienie należy się jedynie Bogu. Luteranie zachowują obrazy, ale nie wzywają świętych; tradycje reformowana i anabaptystyczna usunęły obrazy z kultu.
Sobór nicejski II (787) zakończył pierwszą falę ikonoklazmu; „Triumf Prawosławia” (843) wciąż świętuje się co roku w Wielkim Poście.
Śmierć i życie po śmierci
Katolicy nauczają o czyśćcu – ostatecznym oczyszczeniu zbawionych. Prawosławni modlą się za zmarłych i mówią o stanie pośrednim, nie definiując czyśćca. Większość protestantów wierzy, że wierzący idą wprost do Chrystusa. Adwentyści i Świadkowie Jehowy nauczają, że zmarli są nieświadomi aż do zmartwychwstania.
Sobór florencki (1439) zdefiniował czyściec; 95 tez Lutra (1517) wyrosło ze sporu o odpusty.
Dary Ducha Świętego
Zielonoświątkowcy i charyzmatycy uważają, że każdy dar duchowy – mówienie językami, proroctwo, uzdrawianie – trwa do dziś, a wielu naucza o odrębnym chrzcie w Duchu Świętym. Cesacjoniści (wielu reformowanych, baptystów i członków Kościołów Chrystusowych) uważają, że nadzwyczajne dary-znaki ustały wraz z apostołami. Wiele tradycji zajmuje stanowisko pośrednie.
Przebudzenie przy Azusa Street w Los Angeles (1906) dało początek światowemu ruchowi zielonoświątkowemu.
Nabożeństwo i praktyka
Niektóre wyróżniki dotyczą tego, jak chrześcijanie żyją i sprawują kult: adwentyści dnia siódmego święcą sobotni szabat; anabaptyści i kwakrzy zachowują historyczne świadectwo pokoju i tradycyjnie odmawiają służby wojskowej; Kościoły Chrystusa śpiewają a cappella, podobnie jak prawosławni (z tradycji, a nie z przepisu). Te pytania często szybko wskazują konkretną tradycję.
Wyznanie z Schleitheim (1527) sformułowało anabaptystyczną zasadę niestawiania oporu; adwentyści formalnie zorganizowali się w 1863 r.