Porównanie doktryn

Kto w co wierzy

Wyblakłe = podzielone.

Trójca Święta

Niemal wszystkie Kościoły wyznają jednego Boga w trzech równych sobie i współwiecznych Osobach. Arianie (IV w.) odrzucali pełne bóstwo Syna; podobny pogląd mają dziś Świadkowie Jehowy, Święci w Dniach Ostatnich nauczają o trzech odrębnych istotach, a zielonoświątkowcy jedności widzą jedną Osobę w trzech przejawach.

Mt 28,19J 1,1–142 Kor 13,13

Nicea (325) ogłosiła Syna „współistotnym” (homoousios) Ojcu; Konstantynopol (381) potwierdził bóstwo Ducha Świętego.

Kim jest Bóg?

  • Trójca Święta
  • Odrębne istoty
  • Jedna Osoba

Pismo i autorytet

Katolicy i prawosławni przyjmują Pismo w Świętej Tradycji, strzeżonej przez biskupów. Reformatorzy nauczali sola Scriptura: Pismo jest jedyną nieomylną normą, a wyznania wiary i konfesje są mu podporządkowane. Anglikanie i metodyści mówią o prymacie Pisma, czytanego jednak wraz z tradycją i rozumem. Niektóre grupy dodają współczesnych proroków lub nowe pisma; kwakrzy akcentują Wewnętrzne Światło.

2 Tm 3,16–172 Tes 2,151 Tm 3,15

Luter w Wormacji (1521): „Jeśli nie zostanę przekonany świadectwem Pisma i jasnymi racjami rozumu… nie mogę i nie chcę niczego odwołać”.

Co ma ostatnie słowo w sprawach doktryny?

  • Sola Scriptura
  • Pismo + Tradycja
  • Ciągłe objawienie
  • Wewnętrzne Światło

Papiestwo

Katolicy wierzą, że Chrystus ustanowił Piotra głową apostołów, a biskup Rzymu dziedziczy ten urząd z pełną, najwyższą i powszechną jurysdykcją i może nauczać nieomylnie ex cathedra. Prawosławni przyznają Rzymowi historyczny „prymat honorowy” wśród równych; protestanci całkowicie odrzucają roszczenia papieskie.

Mt 16,18–19Łk 22,32J 21,15–17

Wzajemne ekskomuniki z 1054 r. utrwaliły podział między Wschodem a Zachodem; Sobór watykański I (1870) ogłosił dogmat o nieomylności papieża.

Czy papież ma najwyższą władzę nad całym Kościołem?

Sobory powszechne

Sobory biskupów rozstrzygały wielkie spory o Chrystusa i Trójcę. Liczba uznawanych soborów to jedna z najwyraźniejszych linii podziału: 2 (Kościół Wschodu), 3 (Kościoły orientalne), 7 (prawosławie), 21 (Kościół katolicki). Klasyczni protestanci uznają wczesne sobory o tyle, o ile są zgodne z Pismem.

Dz 15,1–29

Sobór chalcedoński (451) określił Chrystusa jako jedną Osobę „w dwóch naturach” – ta definicja podzieliła Kościoły chalcedońskie i orientalne.

Które sobory mają wiążący autorytet?

Eucharystia

Katolicy nauczają o przeistoczeniu (transsubstancjacji): substancja chleba i wina staje się Ciałem i Krwią Chrystusa. Prawosławni uznają rzeczywistą przemianę, ale nie definiują, jak zachodzi. Luteranie wyznają, że Ciało Chrystusa jest obecne „w, z i pod” postaciami chleba i wina. Kalwin nauczał o rzeczywistej, lecz duchowej obecności; Zwingli i większość baptystów widzą w Wieczerzy pamiątkę. Kwakrzy nie praktykują zewnętrznego obrzędu.

J 6,51–58Mt 26,26–281 Kor 10,16; 11,23–29

Kolokwium marburskie (1529) – Luter i Zwingli uzgodnili 14 z 15 artykułów, ale nie ten o Wieczerzy Pańskiej.

Co dzieje się podczas Komunii?

  • Transsubstancjacja
  • Przemiana (tajemnica)
  • Unia sakramentalna
  • Obecność duchowa
  • Pamiątka
  • Tylko wewnętrzna

Chrzest

Większość historycznych Kościołów chrzci niemowlęta i naucza, że chrzest daje nowe narodzenie (odrodzenie przez chrzest). Kościoły reformowane chrzczą niemowlęta jako znak przymierza. Baptyści, zielonoświątkowcy i anabaptyści chrzczą tylko wierzących, zwykle przez zanurzenie; Kościoły Chrystusa chrzczą wierzących „na odpuszczenie grzechów”.

Dz 2,38–39Rz 6,3–4Tt 3,51 P 3,21

W Zurychu w 1525 r. Konrad Grebel ochrzcił Jörga Blaurocka na podstawie wyznania wiary - to narodziny ruchu anabaptystycznego.

Czy to właściwe, by chrzcić niemowlęta?

Czy chrzest sam w sobie obmywa z grzechu i daje nowe narodzenie?

Usprawiedliwienie

Jak grzesznik staje się sprawiedliwy przed Bogiem? Protestanci nauczają o usprawiedliwieniu z łaski przez samą wiarę, przez przypisanie sprawiedliwości Chrystusa. Katolicy nauczają o usprawiedliwieniu z łaski przez wiarę działającą przez miłość, ze sprawiedliwością wlaną, która wzrasta. Prawosławni ujmują zbawienie jako przebóstwienie (theosis) – zjednoczenie z Bogiem – a nie w kategoriach prawnych.

Rz 3,28Ef 2,8–10Jk 2,24Ga 5,6

Dekret o usprawiedliwieniu Soboru trydenckiego (1547) odpowiedział reformatorom; Wspólna deklaracja (1999) wykazała zasadniczą zgodę luteranów i katolików.

Czy jesteśmy usprawiedliwieni z samej wiary, bez uczynków?

Predestynacja i pewność zbawienia

Kalwiniści nauczają o bezwarunkowym wybraniu i wytrwaniu świętych: ci, których Bóg wybrał, na pewno zostaną zbawieni. Arminianie (metodyści, większość zielonoświątkowców) nauczają o wybraniu na podstawie przewidzianej wiary i o tym, że wierzący mogą odpaść. Luteranie uznają wybranie do zbawienia, ale odrzucają podwójną predestynację; katolicy i prawosławni uznają łaskę i wolną współpracę z nią.

Rz 8,29–30; 9,10–24Ef 1,4–5Hbr 6,4–61 Tm 2,4

Synod w Dordrechcie (1618–1619) odpowiedział remonstrantom pięcioma punktami, później streszczanymi jako „TULIP”.

Czy Bóg wybiera zbawionych przed jakimkolwiek ich czynem i niezależnie od niego?

Czy człowiek prawdziwie zbawiony może utracić zbawienie?

Grzech pierworodny

Kościoły zachodnie (za Augustynem) nauczają, że ludzkość dziedziczy winę Adama oraz skażoną naturę. Kościoły wschodnie mówią o „grzechu prarodzicielskim”: dziedziczymy śmiertelność i skłonność do grzechu, a nie osobistą winę. Niektóre tradycje (Święci w Dniach Ostatnich, Kościoły Chrystusa) uczą, że każdy odpowiada tylko za własne grzechy.

Rz 5,12–19Ps 51,7Ez 18,20

Synod w Kartaginie (418) potępił Pelagiusza, który zaprzeczał, że grzech Adama dotyka jego potomków.

Czy dziedziczymy winę Adama, a nie tylko upadłą naturę?

Świętość i doskonałość

John Wesley nauczał o „chrześcijańskiej doskonałości”, czyli całkowitym uświęceniu – dziele łaski, w którym miłość tak napełnia serce, że przestaje ono dobrowolnie grzeszyć. Rozwinęły to ruch uświęceniowy i wczesny ruch zielonoświątkowy. Większość innych tradycji widzi uświęcenie jako wzrost przez całe życie, nieukończony przed śmiercią.

Mt 5,481 Tes 5,231 J 3,6–9

Traktat Wesleya „A Plain Account of Christian Perfection” (1766).

Czy chrześcijanin może w tym życiu osiągnąć doskonałą miłość – wolność od świadomego grzechu?

Urząd i ustrój Kościoła

Kościołami episkopalnymi kierują biskupi, a katolicy, prawosławni i anglikanie uważają, że ważne święcenia przekazuje sukcesja apostolska. Kościoły prezbiteriańskie są rządzone przez starszych w stopniowanych gremiach; baptyści i inne wolne Kościoły – przez zbór lokalny. Ordynacja kobiet to dziś jedna z najostrzejszych linii podziału, nawet w obrębie denominacji.

Dz 14,231 Tm 3,1–13Tt 1,5–9Ga 3,28

Prowincje anglikańskie zaczęły udzielać kobietom święceń kapłańskich w latach 70.–90. XX w.; nauczanie katolickie i prawosławne zastrzega kapłaństwo mężczyznom.

Czy ważne święcenia kapłanów i biskupów wymagają nieprzerwanej ciągłości od apostołów?

Czy kobiety mogą być ordynowane na pastorki lub kapłanki?

Jaki ustrój Kościoła jest właściwy?

  • Episkopalny
  • Prezbiteriański
  • Kongregacjonalny
  • Proroczy / centralny

Maryja

Sobór efeski (431) nazwał Maryję „Theotokos” – Bogurodzicą – by chronić jedność osoby Chrystusa. Katolicy i prawosławni uznają też jej wieczyste dziewictwo; Kościół katolicki ogłosił dogmaty o Niepokalanym Poczęciu (1854) i Wniebowzięciu (1950). Większość protestantów szanuje Maryję jako matkę Jezusa, ale odrzuca późniejsze doktryny maryjne.

Łk 1,28–48Mk 6,3J 19,26–27

Kościół Wschodu wolał tytuł „Christotokos” (Chrystusorodzica) i po 431 r. oddzielił się od Kościoła cesarstwa.

Czy to właściwe, by nazywać Maryję „Matką Bożą”?

Czy Maryja pozostała dziewicą przez całe życie?

Święci i ikony

Kościoły katolicki, prawosławne i orientalne proszą świętych o wstawiennictwo i oddają cześć ikonom – cześć przechodzi na osobę przedstawioną, a uwielbienie należy się jedynie Bogu. Luteranie zachowują obrazy, ale nie wzywają świętych; tradycje reformowana i anabaptystyczna usunęły obrazy z kultu.

Hbr 12,1Ap 5,8Wj 20,4–5

Sobór nicejski II (787) zakończył pierwszą falę ikonoklazmu; „Triumf Prawosławia” (843) wciąż świętuje się co roku w Wielkim Poście.

Czy to właściwe, by prosić świętych w niebie o modlitwę za siebie?

Czy to właściwe, by oddawać cześć ikonom i świętym obrazom?

Śmierć i życie po śmierci

Katolicy nauczają o czyśćcu – ostatecznym oczyszczeniu zbawionych. Prawosławni modlą się za zmarłych i mówią o stanie pośrednim, nie definiując czyśćca. Większość protestantów wierzy, że wierzący idą wprost do Chrystusa. Adwentyści i Świadkowie Jehowy nauczają, że zmarli są nieświadomi aż do zmartwychwstania.

2 Mch 12,44–451 Kor 3,12–15Flp 1,23Koh 9,5

Sobór florencki (1439) zdefiniował czyściec; 95 tez Lutra (1517) wyrosło ze sporu o odpusty.

Co dzieje się z wierzącymi po śmierci?

  • Czyściec
  • Stan pośredni
  • Z Chrystusem
  • Sen do zmartwychwstania

Dary Ducha Świętego

Zielonoświątkowcy i charyzmatycy uważają, że każdy dar duchowy – mówienie językami, proroctwo, uzdrawianie – trwa do dziś, a wielu naucza o odrębnym chrzcie w Duchu Świętym. Cesacjoniści (wielu reformowanych, baptystów i członków Kościołów Chrystusowych) uważają, że nadzwyczajne dary-znaki ustały wraz z apostołami. Wiele tradycji zajmuje stanowisko pośrednie.

Dz 2,1–41 Kor 12–14Jl 3,1

Przebudzenie przy Azusa Street w Los Angeles (1906) dało początek światowemu ruchowi zielonoświątkowemu.

Czy mówienie językami, proroctwo i uzdrawianie należą dziś do życia chrześcijanina?

Nabożeństwo i praktyka

Niektóre wyróżniki dotyczą tego, jak chrześcijanie żyją i sprawują kult: adwentyści dnia siódmego święcą sobotni szabat; anabaptyści i kwakrzy zachowują historyczne świadectwo pokoju i tradycyjnie odmawiają służby wojskowej; Kościoły Chrystusa śpiewają a cappella, podobnie jak prawosławni (z tradycji, a nie z przepisu). Te pytania często szybko wskazują konkretną tradycję.

Wj 20,8–11Mt 5,38–44Ef 5,19Ps 150

Wyznanie z Schleitheim (1527) sformułowało anabaptystyczną zasadę niestawiania oporu; adwentyści formalnie zorganizowali się w 1863 r.

Który dzień chrześcijanie mają obowiązek święcić?

Czy chrześcijanin może walczyć na wojnie?

Czy w nabożeństwie można używać instrumentów muzycznych?

Legenda